Tampilkan postingan dengan label Kebudayaan. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label Kebudayaan. Tampilkan semua postingan

Minggu, 22 Juni 2014

Ruwatan


Ruwatan

Tradisi upacara/ritual ruwatan hingga kini masih dipergunakan orang jawa, sebagai sarana pembebasan dan penyucian manusia atas dosanya/kesalahannya yang berdampak kesialan didalam hidupnya. Dalam cerita “wayang” dengan lakon Murwakala pada tradisi ruwatan di jawa ( jawa tengah) awalnya diperkirakan berkembang didalam cerita jawa kuno, yang isi pokoknya memuat masalah pensucian, yaitu pembebasan dewa yang telah ternoda, agar menjadi suci kembali, atau meruwat berarti: mengatasi atau menghindari sesuatu kesusahan bathin dengan cara mengadakan pertunjukan/ritual dengan media wayang kulit yang mengambil tema/cerita Murwakala.
Dimasa lampau, upacara ruwatan dianggap sebagai wahana pembebasan para sukerta, yaitu anak-anak yang sejak lahir dianggap membawa kesialan tidak suci, penuh dosa serta orang-orang yang berbuat ceroboh. Anak sukerta dan/orang yang ceroboh itu dipercayakan menjadi mangsa Batara Kala. Oleh sebab itu, perlu diruwat pantas dipertanyakan, kenapa anak-anak sukerta yang lahir di luar kemauannya itu oleh orang tuanya dianggap sebagai pembawa sial? Dengan tidak mengusik keberadaaan mitos lama tentang arti pentingnya upacara ruwatan bagi insan yang digolongkan orang suketa, makalah ini mencoba membahasnya atas dasar penalaran yang bersumber dari pengamatan terhadap pelaksanaan beberapa upacara ruwatan di berbagai tempat.
Berdasarkan cerita pedalangan, Batara Guru berkelana berdua dengan istrinya, Dewi Uma di atas gigir lembu Audini, lahirlah Batara Kala akibat pembuahan sperma Batara Guru yang tercebur ke laut, sebab tidak mampu menahan birahi terhadap kecantikan Uma, istrinya. Saya menangkap adanya pendidikan moral yang tersirat (berkaitan dengan pendidikan seks)  dalam cerita itu, yaitu orang yang beradab tidak selayaknya melakukan sanggama di atas kendaraan. Apalagi memiliki jabatan tertinggi dan sangat terhormat seperti Batara Guru. Artinya, jika seseorang tidak mampu menahan birahi dan dimanjakan di sembarang tempat, akan melahirkan bocah yang selalu membuat durhaka kepada siapa saja, seperti Batara Kala.
Munculnya tokoh-tokoh dewa dala pertunjukan wayang, termasuk dalam ruwatan, sering dianggap satu ungkapan kemusrikan, maka upacara ruwatan dengan menggunakan wayang oleh masyarakat Islam tertentu yang mengharamkan. 

RANTAMAN ADICARA PENGETAN MAULID NABI MUHAMMAD SAW


RANTAMAN ADICARA PENGETAN
MAULID NABI MUHAMMAD SAW

Assalamu’alaikum Wr. Wb.
                   Kasugengan, kabegjan, katentreman miwah kasarasan mugi tansah lumuntur saking Gusti ingkang Maha Tunggal, kajiwa kasarira dhumateng kita sedaya, ing satemah mbabar daya pangaribawa tumanduk dhumateng sagunging para rawuh kakung putri wreda mudha minulya.
Ingkang kinurmatan Bapa K.H Alim Fuad
Sanggyaning para sepuh, pinisepuh ingkang pantes sinungkeman.
Para Kyai, Uztad, lan alim ulama ingkang saged kula dhereki fatwa-fatwanipun ingkang pantes  sinudarsana ing sasami.
                   Mboten wonten tembung ingkang langkung utami, kejawi mujudaken raos syukur dhumateng Gusti, ingkang sampun kepareng maringaken kanugrahan dhumateng kula lan panjenengan sami, katitik ing titi wanci punika, saged kempal manunggal wonten ing saklebeting adicara Maulid Nabi Muhammad SAW.
                   Para tamu kakung sumawana putri, wondene menggah reroncening tata adicara ingkang sampun rinancang rinacik rinumpaka dening para kulawangsa nun inggih:
Sepisan                   : Pambuka
Kaping kalih          : Waosan ayat suci Al-Qur’an dening Ria Ananda
Kaping tiganipun   : Atur pambagyaharja saking pangarsa panitya dening Bapa Taufik, S.Pd
Kaping sekawan    : Mau’idlotul khasanah dipunlajengaken donga dening Bapa K.H Alim Fuad
Kaping gangsal      : Panutup
                   Mekaten menggah rantaman tata adicara Maulid Nabi Muhammad SAW ing ndalu punika. Mangga sesarengan maos Basmallah kagem miwiti adicara punika : Bismillahirrahmanirrahim.
Adicara saklajengipun nun inggih waosan ayat suci Al-Qur’an dening Ria Ananda. Dhumateng panjenenganipun Ria Ananda, kula sumanggakaken.
Adicara ingkang kaping tiga nun inggih atur pambagyaharja dening Bapa Taufik, S.Pd. Katur panjenenganipun Bapa Taufik, kula sumanggakaken.
Nuwun dhumateng Bapa Taufik, menggah reroncening adicara saklajengipun inggih punika Mau’idlotul khasanah dipunlajengaken donga ingkang badhe dipunwedharaken dening Bapa K.H Alim Fuad, dhumateng panjenenganipun Bapa K.H Alim Fuad, kula sumanggakaken.
Adicara kaping gangsal minangka adicara ingkang pungkasan nun inggih panutup. Mangga kita sesarengan maos Hamdallah kagem mungkasi adicara Maulid Nabi Muhammad SAW ing ndalu punika. Alhamdulillahirabbil’alamiin.
                   Mekaten adicara pengetan Maulid Nabi Muhammad SAW ing ndalu punika ingkang sampun kalekasanakaken kanthi lancar, gancar mboten wonten alangan setunggal punapa. Nyuwun agunging samudra pangaksami sedaya kalepatan anggenipun kula matur. Ngaturaken agunging panuwun dhumateng para tamu ingkang sampun rawuh. Mugiya adicara punika saged hangraketaken silaturahmi wonten ing kita sedaya. Nuwun.
Wassalamu’alaikum Wr. Wb.

Sedhekah Bumi


Sedhekah Bumi

Sedhekah bumi yaiku salah sawijining upacara adat kang ana ing pulo Jawa. Upacara adat sedhekah bumi iki wis katindhakake kanthi turun-temurun dening masyarakat, mligine sing nduweni pagaweyan tani lan nelayan. Padatan ana ing upacara adat sedhekah bumi kuwi, para warga nggawe tumpeng banjur kumpul dadi siji ana ing salah sawijining papan panggonan, kayata ana ing daleme sesepuh desa, balai desa, utawa papan panggonan sing wis ditemtokake dening masyarakat kanggo ngaleksanakake upacara adat sedhekah bumi kasebut. Sakliyane tumpeng, uga ana uba rampe liyane, kayata jajan pasar, lan jajan liyane. Kabeh ubarampe mau digawa ing papan panggonan sing wis ditemtokake, banjur didongani dening sesepuh desa. Sawise didongani, uba rampe mau dibelekake banjur kanggo rebutan para warga.
Upacara adat sedhekah bumi uga minangka salah sawijining wujud kanggo ngaturaken puji syukur dhumateng Gusti ingkang Maha Agung kanthi nikmat lan berkahe marang para warga, uga pangarep-arep supaya bisa panen luwih akeh, kasile apik, uripe uga ayem tentrem. Upacara adat sedhekah bumi padatan katindhakake nalika sawise para warga maneni kasil saka pagaweyane, mligine para warga sing nggumantungke uripe saka alam sing gemah ripah iki, kayata para tani saka bercocok tanam. Nanging, ora mung para tani sing nganakake uparaca adat sedhekah bumi, para nelayan uga nganakake upacara kasebut, sing diwastani sedhekah laut.
Pungkasane ana ing upacara adat sedhekah bumi kasebut yaiku dedonga saka sesepuh adat sing wis kerep ndongani upacara-upacara adat kaya mangkono kuwi. Ana sing narik kawigaten nalika ndonga, ing sajroning donga ora mung tembung-tembung jawa sing diucapake, nanging uga ana tembung-tembung nuansa Islami. Sawise dedonga, banjur ana hiburan, kayata barongan, kethoprak, tayub, campursari, lan wayang kulit, ancase kanggo ngraketake para warga supaya padha guyub rukun.

Midodareni



Midodareni

                   Menurut adat Jawa, Malam Midodareni adalah malam menjelang akad nikah dan panggih.  Midodareni berasal dari kata widodari. Masyarakat Jawa tradisional percaya bahwa pada malam tersebut, para bidadari dari kayangan akan turun ke bumi dan bertandang ke kediaman calon pengantin wanita, untuk menyempurnakan dan mempercantik pengantin wanita.
                   Midodareni berasal dari kata dasar widodari (Jawa) yang berarti bidadari yaitu putri dari sorga yang sangat cantik dan sangat harum baunya. Midodareni biasanya dilaksanakan antara jam 18.00 sampai dengan jam 24.00 ini disebut juga sebagai malam midodareni, calon penganten tidak boleh tidur.
                   Saat akan melaksanakan midodaren ada petuah-petuah dan nasihat serta doa-doa dan harapan yang disimbulkan dalam:
ü  Sepasang kembarmayang (dipasang di kamar pengantin)
ü  Sepasang klemuk ( periuk ) yang diisi dengan bumbu pawon, biji-bijian, empon-empon dan dua helai bangun tulak untuk menutup klemuk tadi
ü  Sepasang kendi yang diisi air suci yang cucuknya ditutup dengan daun dadap srep ( tulang daun/ tangkai daun ), Mayang jambe (buah pinang), daun sirih yang dihias dengan kapur.
ü  Baki yang berisi potongan daun pandan, parutan kencur, laos, jeruk purut, minyak wangi, baki ini ditaruh dibawah tepat tidur supaya ruangan berbau wangi.
                   Adapun dengan selesainya midodareni saat jam 24.00 calon pengantin dan keluarganya bisa makan hidangan yang terdiri dari :
ü  Nasi gurih
ü  Sepasang ayam yang dimasak lembaran ( ingkung, Jawa )
ü  Sambel pecel, sambel pencok, lalapan
ü  Krecek
ü  Roti tawar, gula jawa
ü  Kopi pahit dan teh pahit
ü  Rujak degan
ü  Dengan lampu juplak minyak kelapa untuk penerangan (zaman dulu)
                   Malam Midodareni memiliki makna yang lebih dalam dari pada itu. Bisa terlihat dari prosesi yang akan dilaksanakan pada Malam Midodareni . Prosesi malam Midodareni antara lain adalah (sesuai urutan) :
1.    Jonggolan / Nyantri
                   Jonggolan / Nyantri adalah datangnya calon pengantin pria ke tempat calon mertua. ‘Njonggol’ diartikan sebagai menampakkan diri. Tujuannya untuk menunjukkan bahwa dirinya dalam keadaan sehat dan selamat, dan hatinya telah mantap untuk menikahi putri mereka.
                   Pada saat Malam Midodareni, calon pengantin pria melakukan jonggolan tidak didampingi oleh orang tua nya. Namun hanya di dampingi oleh wakil keluarga yang telah ditunjuk oleh orang tua pengantin pria. Pada saat Malam Midodareni calon pengantin pria memberikan calon pengantin wanita berupa bingkisan yang berisi semua kebutuhan sehari-hari calon pengantin wanita. Bingkisan ini yang biasa disebut Seserahan. Dan harus dalan jumlah ganjil.
                   Selama berada di rumah calon pengantin wanita, calon pengantin pria menunggu di  beranda dan hanya disuguhi air putih oleh calon ibu mertua / ibu calon pengantin wanita.
2.    Tantingan
                   Setelah calon pengantin pria datang menunjukkan kemantapan hatinya dan diterima niatnya oleh keluarga calon pengantin wanita saatnya calon pengantin wanita (sekali lagi) ditanya oleh kedua orang tuanya tentang kemantapan hatinya.
                   Pada malam midodareni calon pengantin wanita hanya diperbolehkan berada di dalam kamar pengantin. Dan yang dapat melihat hanya saudara dan tamu yang wanita saja. Para Gadis dan Ibu-ibu.
                   Kedua orangtua mendatangi calon pengantin wanita di dalam kamar, menanyakan kemantapan hatinya untuk berumah tangga. Maka calon pengantin wanita akan menyatakan ikhlas menyerahkan sepenuhnya kepada orangtua.
3.    Pembacaan dan Penyerahan Catur Wedha
                   Catur Wedha adalah wejangan yang disampaikan oleh calon bapak mertua / bapak calon pengantin wanita kepada calon pengantin pria. Catur Wedha ini berisi empat pedoman hidup. Diharapkan Catur Wedha ini menjadi bekal untuk calon pengantin dalam mengarungi hidup berumah tangga nanti.
4.    Wilujengan Majemukan
                        Wilujengan Majemukan adalah silaturahmi antara keluarga calon pengantin pria dan wanita yang bermakna kerelaan kedua pihak untuk saling berbesanan. Selanjutnya ibu calon pengantin wanita menyerahkan angsul-angsul atau oleh-oleh berupa makanan untuk dibawa pulang, orang tua calon pengantin wanita memberikan kepada calon pengantin pria :
ü  Kancing gelung : seperangkat pakaian untuk dikenakan pada upacara panggih
ü  Sebuah pusaka berbentuk dhuwung atau keris, yang bermakna untuk melindungi keluarganya kelak.